अतरंगी रे .. डॉक्टर विभा देशपांडे यांची अजब गजब बातमी

अतरंगी रे

डॉक्टर विभा देशपांडे यांची अजब गजब बातमी

बार-टेल्ड गॉडविट (Bar-tailed Godwit) हा पक्षी जगातील सर्वात लांब, नॉन-स्टॉप (विश्रांती न घेता) स्थलांतर करणारा पक्षी

स्थलांतर मार्ग आणि वैशिष्ट्ये: प्रवास: हा पक्षी अलास्का (Alaska) मधील प्रजनन स्थळांवरून थेट न्यूझीलंड (New Zealand) किंवा ऑस्ट्रेलियाच्या टास्मानिया (Tasmania) किनारपट्टीवर स्थलांतर करतो.

दरवर्षी एका ठिकाणचे पक्षी दुसऱ्या ठिकाणी स्थलांतर करतात. प्रामुख्याने हे स्थलांतर हवामानातील बदल आणि मुबलक अन्नसाठा यासाठी केलं जातं. हे स्थलांतर करत असताना पक्षी हजारो किलोमीटरचं अंतर पार करतात. सध्या असाच एक पक्षी सर्वांचेच लक्ष वेधून घेत आहे. आश्चर्याची बाब म्हणजे या पक्षाने सलग २३९ तास उडून तब्बल १३ हजार किलोमीटर अंतर पार केलं. या पक्षाची जिद्द आणि मेहनत पाहून सगळेच हैराण झाले आहेत

बार-टेल्ड गॉडविट (Bar-tailed Godwit) हा पक्षी जगातील सर्वात लांब, नॉन-स्टॉप (विश्रांती न घेता) स्थलांतर करणारा पक्षी म्हणून ओळखला जातो. या पक्षाच्या स्थलांतर मार्गाची माहिती खालीलप्रमाणे आहे:

अंतर: या प्रवासात हे पक्षी १३,००० ते १३,५६० किलोमीटरहून अधिक अंतर पार करतात.
नॉन-स्टॉप उड्डाण: हे स्थलांतर एका दमात (विश्रांती न घेता) पूर्ण केले जाते, ज्यासाठी साधारण ११ दिवस (सुमारे २३९ ते २६४ तास) लागतात.
प्रवासाची वेळ: पक्षी सहसा सप्टेंबरच्या मध्यास अलास्कातून उड्डाण करतात.
शारीरिक बदल: या लांब प्रवासापूर्वी पक्षी आपले वजन वाढवतात आणि उडताना ऊर्जेची बचत करण्यासाठी त्यांचे अंतर्गत अवयव आकुंचन पावतात.

स्थलांतराची कारणे:
अलास्कामध्ये उन्हाळ्यात भरपूर अन्न मिळते, परंतु हिवाळ्यात ती जागा राहण्यायोग्य नसते. त्यामुळे ते अन्नाच्या शोधात आणि उबदार हवामानाच्या शोधात दक्षिण गोलार्धात (न्यूझीलंड/ऑस्ट्रेलिया) येतात.
हे पक्षी दिशा ठरवण्यासाठी पृथ्वीचे चुंबकत्व, सूर्य, तारे आणि वाऱ्याची दिशा यांचा वापर करतात.

पक्षी हे हजारो वर्षांच्या उत्क्रांतीतून तयार झालेले आहेत. त्यांना स्थलांतरणाकरिता लागणारी प्रेरणा ही त्यांच्या पुर्वजांकडून आलेल्या जनुकांमधून मिळाली आहे. त्यासोबत बदलणारे हवामान, दिवसांचा अवधी, अन्नाचा साठा, इ. नैसर्गिक घटनाही स्थलांतरणाला प्रेरणा देतात. हे स्थलांतर विविध पद्धतीने होत असते त्यामुळे अद्यापही त्याची अचूक यंत्रणा समजलेली नाही. आपल्याला एखाद्या ठिकाणी पोहोचायचे असेल, तर आपण नकाशा, तक्ते किंवा हल्लीच्या काळात ‘गुगलमॅप’ सारख्या उपकरणांचा वापर करतो. परंतु, या सगळ्याशिवाय हे पक्षी आपला मार्ग कसा ठरवतात? हे पक्षी दरवर्षी थोड्याफार फरकाने त्याच जागी कसे पोहोचतात? यामागचे कारण आहे पृथ्वीचे चुंबकत्व. पक्ष्यांना हे चुंबकत्व जाणवते आणि त्याआधारे ते आपला मार्ग ठरवतात. त्याच सोबत चंद्र-सूर्य, तारे यांची दिशा, हवेचा वेग व दिशा, विविध भूभाग अशा अनेक खुणगाठींच्या साहाय्याने ते दरवर्षी एकाच स्थळी पोहोचतात.

• विश्वविक्रम: या पक्षाने सलग ११ दिवस न थांबता, न खाता-पिऊनी १३,५६० किमी अंतर पार करून विक्रम केला आहे, जो सॅटेलाइट टॅगद्वारे सिद्ध झाला आहे.
• स्थलांतर (Migration): हे पक्षी दरवर्षी ऑक्टोबर महिन्याच्या सुमारास अलास्का येथून निघून ओशनिया, न्यूझीलंड आणि टास्मानियापर्यंतचा प्रवास करतात.
• अन्न आणि अधिवास: हे पक्षी पाणथळ जागेवर (wetlands), खाडीच्या किनारी राहतात आणि चिखलात लांब चोच खुपसून कीटक, mollusc (मृदुकाय प्राणी) आणि कृमी खातात.
• वैशिष्ट्ये: हा पक्षी लांब चोच, मध्यम आकाराचा आणि निळसर-राखाडी रंगाचा असतो. स्थलांतर करताना हे पक्षी पृथ्वीच्या चुंबकत्वाचा आणि तारे-सूर्याचा वापर करून दिशा ठरवतात.
• महाराष्ट्रात दर्शन: अलिकडेच, हा दुर्मिळ स्थलांतरित पक्षी अमरावतीच्या बोर धरण आणि विद्यापीठ परिसरात प्रथमच आढळून आला होता. 
• हा पक्षी त्याच्या जिद्दी प्रवासासाठी आणि स्थलांतर क्षमतेसाठी जगभरातील संशोधकांचे लक्ष वेधून घेतो. 

माहितीचे स्त्रोत:
ही माहिती २०२१-२०२२ मधील उपग्रह ट्रॅकिंग (Satellite Tagging) आणि शास्त्रज्ञांच्या संशोधनावर आधारित आहे.

अतरंगी रे

डॉक्टर विभा देशपांडे यांची अजब गजब बातमी