रविशंकर कुलकर्णी यांचा लेखणीतून साकारलेली त्यांची अंदमान ट्रिप –

काही प्रवास नुसती ठिकाणे दाखवत नाहीत , तर ते आपल्याला स्वतःची भेट घडवतात

🌊 माझा अविस्मरणीय अंदमान दौरा – एक अनुभव, जो आयुष्यभर सोबत राहील
काही प्रवास असे असतात की ते फक्त ठिकाणं दाखवत नाहीत… ते आपल्याला स्वतःशी भेट घडवतात. माझ्यासाठी अंदमानची ही यात्रा अगदी तशीच ठरली.
खूप दिवसांपासून मनात होतं — “एकदा तरी अंदमानला जायचं.”

पण मनाच्या कोपऱ्यात अजून एक इच्छा होती — ही सहल फक्त निसर्गदर्शनापुरती मर्यादित नसावी… ती इतिहास, विचार आणि राष्ट्रभक्तीशी जोडलेली असावी. आणि जर ही यात्रा शरद पोंक्षे आणि पार्थ बावसकर यांच्यासोबत झाली, तर त्याला वेगळंच परिमाण मिळेल, याची खात्री होती.

✨ तो एक क्षण… ज्याने सगळं बदललं
21 जानेवारी 2026… एक साधा दिवस. ऑफिसमध्ये नेहमीप्रमाणे काम सुरू होतं.
अचानक मोबाईलवर Instagram notification आलं — “Andaman Bolavtay Yatra”
मी आणि माझे बंधुतुल्य मित्र व सहकारी निखिल गुळवणी सर एकत्र बसलो होतो.
तो पोस्ट उघडला… काही सेकंद शांतता… आणि मग एकच प्रश्न —“जाऊया का?”
त्या प्रश्नात उत्सुकता होती, थोडी शंका होती… पण त्याहून जास्त होती ती एक आतून येणारी हाक. आणि पुढच्याच क्षणी उत्तर आलं —“जाऊया!”
तो निर्णय विचार करून घेतलेला नव्हता… तो मनाने घेतलेला होता. ताबडतोब फोन केला, माहिती घेतली, घरी कळवलं आणि लगेच बुकिंग केलं. त्या क्षणापासून एक नवीन उत्साह सुरू झाला.

📚 प्रवासापूर्वीची तयारी – मनाने आधीच अंदमानात पोहोचलो होतो
पुढील दोन महिने म्हणजे फक्त दिवस मोजण्याचे नव्हते, तर ते एक प्रकारचं मानसिक आणि बौद्धिक तयारीचं पर्व होतं. मी पुन्हा “माझी जन्मठेप” वाचायला सुरुवात केली.
स्वातंत्रवीर विनायक दामोदर सावरकर यांच्या आयुष्याचा अभ्यास करताना प्रत्येक पान अंगावर काटा आणणारं होतं. YouTube वर शरद पोंक्षे सरांची व्याख्याने ऐकली.
स्वातंत्रवीर विनायक दामोदर सावरकरविषयी त्यांची मांडणी ऐकताना असं वाटायचं — “हे प्रत्यक्ष ऐकायला मिळालं तर?मनात एक वेगळीच तयारी सुरू होती — ही ट्रिप फक्त पाहण्याची नाही… ती समजून घेण्याची आहे.

🔹 दिवस 1 – 11 मार्च 2026 | प्रवास, आगमन आणि पहिलं व्याख्यान
सकाळी 4 वाजता कोल्हापूरहून आमचा प्रवास सुरू झाला.
पहाटेची वेळ… थोडी झोप, थोडी धांदल आणि मनात प्रचंड उत्सुकता.
Belgaum–Bangalore–अंदमान असा विमानप्रवास होता.
विमानात बसल्यावर खिडकीतून दिसणारे ढग आणि खाली पसरणारा अथांग समुद्र पाहताना मन नकळत शांत होत गेलं.
दुपारी साधारण 2:30 वाजता आम्ही Sri Vijaya Puram येथे पोहोचलो.
एअरपोर्टवर उतरताच एक वेगळीच भावना मनात निर्माण झाली — “ही ती भूमी आहे जिथे स्वातंत्र्याच्या लढ्याचा इतिहास घडला!”
“शब्दामृत” टीमचे शिलेदार आमच्या स्वागतासाठी उपस्थित होते.
एअरपोर्टवरच स्वातंत्रवीर विनायक दामोदर सावरकर यांच्या पुतळ्याचे दर्शन घेतले आणि मनात एक आदरभाव निर्माण झाला. हॉटेलवर पोहोचलो. उत्तम आणि घरगुती जेवण मिळालं. प्रवासाचा थकवा क्षणात नाहीसा झाला. चेक-इन करून थोडी विश्रांती घेतली आणि संध्याकाळी 5:30 च्या सुमारास पहिल्या व्याख्यानासाठी निघालो.
संध्याकाळी 6 वाजता शरद पोंक्षे सरांचं व्याख्यान सुरू झालं.
पहिल्या दिवशी सर्व सहभागींचा परिचय झाला — वेगवेगळ्या क्षेत्रातील लोक, पण सगळ्यांमध्ये एक समान गोष्ट — देशप्रेम आणि जाणून घेण्याची इच्छा.
यानंतर शरद पोंक्षे सरांनी स्वातंत्रवीर विनायक दामोदर सावरकरवरील विषय मांडायला सुरुवात केली.
त्यांची भाषा, अभ्यास, आत्मविश्वास आणि सादरीकरण इतकं प्रभावी होतं की 2 तास कोणीही हललं नाही.पहिल्याच दिवशी जाणवलं —

“ही सहल वेगळी आहे… ही फक्त पर्यटन नाही.”

🔹 दिवस 2 – 12 मार्च 2026 | Swaraj Dweep (Havelock) आणि निसर्गाचा अनुभव
सकाळी 6 वाजता packed नाश्ता घेऊन आम्ही Swaraj Dweep कडे प्रस्थान केलं.
2 तासांचा बोट प्रवास — चारही बाजूंनी निळाशार समुद्र, थंडगार वारा आणि शांत वातावरण.
सकाळी 9 वाजता पोहोचलो आणि Kala Patthar Beach वर फिरायला गेलो.
तिथली शांतता आणि स्वच्छता पाहून मन प्रसन्न झालं.
दुपारी जेवण आणि थोडी विश्रांती घेतल्यानंतर संध्याकाळी Radhanagar Beach कडे निघालो.
सूर्यास्ताचा तो क्षण — जणू काही आकाश आणि समुद्र एकत्र येत होते.
तो अनुभव शब्दात सांगता येणार नाही.
संध्याकाळी 6 ते 8 या वेळेत पुन्हा शरद पोंक्षे सरांचं व्याख्यान.
या दिवशी स्वातंत्रवीर विनायक दामोदर सावरकरच्या विचारांची खोली अजून अधिक समजली.

🔹 दिवस 3 – 13 मार्च 2026 | Shaheed Dweep (Neil Island) आणि समुद्राखालचं जग
सकाळी नाश्ता करून 7:30 वाजता आम्ही Shaheed Dweep कडे निघालो.
2 तासांच्या बोट प्रवासानंतर तिथे पोहोचलो.
तिथे snorkeling, scuba diving, glass boat यांसारखे water sports होते. आम्ही snorkeling निवडलं.
हा अनुभव खूपच वेगळा होता —
समुद्राखालील रंगीबेरंगी मासे, प्रवाळ, आणि एक शांत, वेगळं जग.
त्यानंतर हॉटेलमध्ये चेक-इन, जेवण आणि विश्रांती.
संध्याकाळी 4 वाजता Natural Bridge पाहायला गेलो.
समुद्राच्या पाण्यामुळे नैसर्गिकरित्या तयार झालेली कमान — निसर्गाची अद्भुत कलाकृती!
संध्याकाळी शरद पोंक्षे सरांचं शेवटचं व्याख्यान. अत्यंत थेट, स्पष्ट आणि विचार करायला लावणारं.
इथे शरद पोंक्षे यांच्या सहवासाचा शेवट झाला.

🔹 दिवस 4 – 14 मार्च 2026 | Port Blair, Flag Point आणि पार्थ बावसकर सर
सकाळी 8:30 वाजता पुन्हा Sri Vijaya Puram येथे परतलो.
थोडी विश्रांती घेतल्यानंतर आम्ही 2-wheeler भाड्याने घेऊन शहर फिरलो — एक वेगळीच मजा!
संध्याकाळी 4:30 वाजता Netaji Subhash Chandra Bose Flag Point येथे गेलो.
तिथे उंच फडकणारा तिरंगा पाहून अभिमानाने छाती भरून आली.
नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांच्याविषयी माहिती ऐकली आणि समूहिक “वंदे मातरम्” म्हणालो.
संध्याकाळी पार्थ बावसकर सरांचं व्याख्यान —
इतिहास, कविता आणि भावना यांचा सुंदर संगम!

🔹 दिवस 5 – 15 मार्च 2026 | Baratang आणि Cellular Jail पर्व
पहाटे 3 वाजता आम्ही Baratang Island कडे निघालो.
जंगलातून जाताना Jarawa Tribe यांचे दर्शन झाले. हा प्रवास पूर्णपणे police protection मध्ये केला जातो.त्यानंतर speed boat ने जाऊन Limestone caves पाहिल्या — हजारो वर्षांत तयार झालेली नैसर्गिक रचना.
दुपारी परत आल्यावर विश्रांती आणि संध्याकाळी Cellular Jail विषयावर व्याख्यान.
पार्थ सरांनी सांगितलेल्या कथा ऐकताना डोळ्यात अश्रू आले.

Cellular Jail – एक अनुभव जो शब्दांच्या पलीकडचा आहे
16 मार्च 2026…
हा दिवस संपूर्ण यात्रेचा आत्मा होता…
आणि कदाचित आयुष्यातील सर्वात अंतर्मुख करणारा दिवस.
दुपारी साधारण 2 वाजता आम्ही Cellular Jail च्या प्रवेशद्वाराजवळ पोहोचलो.
बाहेरून पाहताना ती एक भव्य, मजबूत आणि शांत इमारत दिसते…
पण आत काय दडलेलं आहे, याची जाणीव मनाला आधीपासूनच अस्वस्थ करत होती.
सर्वांनी पांढरे कपडे घातले होते — एक प्रकारची आदरांजली.
“शब्दामृत” टीमकडून आम्हाला स्वातंत्रवीर विनायक दामोदर सावरकर यांचा बिल्ला गळ्यात घालायला दिला गेला.
तो बिल्ला गळ्यात घालताच… असं वाटलं — आपण फक्त पर्यटक नाही,
तर त्या इतिहासाचा एक छोटासा भाग आहोत.

🔹 आत पाऊल टाकताना…
जेलच्या मुख्य दरवाजातून आत जाताना पाय जड झाले होते.
मनात एक विचित्र मिश्र भावना होती —
आदर… भीती… वेदना… आणि उत्सुकता.
आत प्रवेश करताच त्या लांबच लांब गॅलऱ्या…
एकसारख्या रांगेत उभ्या असलेल्या कोठड्या…
प्रत्येक भिंत जणू काही सांगत होती —
“इथे इतिहास घडला आहे… आणि तो वेदनेतून घडला आहे.”
शांतता इतकी गडद होती की स्वतःचा श्वासही मोठा वाटत होता.

🔹 कोठडी – एक क्षण जो आयुष्यभर राहील
आम्ही हळूहळू स्वातंत्रवीर विनायक दामोदर सावरकर यांची कोठडी पाहायला गेलो.
त्या कोठडीसमोर उभं राहिल्यावर…
शब्दच हरवले.
ती एक लहान, अरुंद, अंधारी खोली…
ना हवा… ना प्रकाश…
फक्त चार भिंती आणि एकाकीपणा.
तो क्षण असा होता की मनात एकच विचार आला —
“इथे एक माणूस वर्षानुवर्षे राहिला…”
आम्हाला काही मिनिटं आत बसण्याची संधी मिळाली.
मी शांतपणे बसलो…
डोळे मिटले…
आणि मनात एक प्रश्न उमटला —
“आपण त्यांच्या जागी असतो तर…?”
त्या क्षणी जाणवलं —
आपण कल्पनाही करू शकत नाही त्या यातना त्यांनी सहन केल्या.
डोळ्यातून अश्रू नकळत वाहू लागले…
ते थांबवणं अशक्य होतं.

🔹 समोरचं फाशीचं ठिकाण – असह्य वास्तव
कोठडीसमोरच फाशी देण्याचं ठिकाण होतं.
दरवाजा उघडला की समोर मृतदेह दिसायचे…
हा विचारच अंगावर काटा आणणारा आहे.
दररोज मृत्यू समोर पाहणं…
आणि तरीही आपल्या विचारांवर ठाम राहणं…
ही मानसिक ताकद काय असते, याची जाणीव झाली.

🔹 696 कोठड्या – एक सामूहिक वेदना
त्या जेलमध्ये एकूण 696 कोठड्या होत्या.
प्रत्येक कोठडी म्हणजे एक वेगळी कथा…
एक वेगळी वेदना…
एक वेगळा संघर्ष…
त्या कोठड्या अशा बनवलेल्या होत्या की
कैदी एकमेकांना पाहू किंवा बोलू शकत नव्हते.
पूर्ण एकाकीपणा —
हा शिक्षा प्रकारच सर्वात भयानक होता.
आम्ही एका कोठडीत सुमारे 30 मिनिटं शांत बसलो.
कोणी बोलत नव्हतं…
फक्त शांतता… आणि मनात चाललेलं वादळ.
त्या भिंतींनी जे काही पाहिलं आहे…
ते शब्दात सांगणं अशक्य आहे.

🔹 एक अंतर्मुख करणारा क्षण
तिथून बाहेर पडताना पाय पुढे जात नव्हते.
मन अजूनही त्या कोठडीत अडकून पडलं होतं.
पण पुढे Savarkar भवनाजवळ एक वेगळाच अनुभव वाट पाहत होता.

🪔 दीपप्रज्वलन – एक भावनिक शिखर
समूहिक दीपप्रज्वलन…
सगळ्यांच्या हातात दिवे…
आणि डोळ्यात अश्रू…

“ने मजसी ने परत मातृभूमीला आणि जयोस्तुते

हे म्हणताना आवाज कापत होता…
पण मन अभिमानाने भरून आलं होतं.
तो क्षण शब्दात मांडणं अशक्य आहे.

🔹 शेवट – पण एक नवीन सुरुवात
त्यानंतर Light and Sound शो पाहिला.
इतिहास पुन्हा एकदा जिवंत झाला…
त्या भिंती बोलू लागल्या…
जेलमधून बाहेर पडताना एक गोष्ट स्पष्ट झाली —
आपण फक्त एक ठिकाण पाहून आलो नाही…
आपण इतिहास अनुभवून आलो.

💭 त्या दिवसाने मला काय दिलं?
✔ स्वातंत्र्याची खरी किंमत
✔ त्याग म्हणजे काय हे समजलं
✔ आपल्या तक्रारी किती क्षुल्लक आहेत, याची जाणीव झाली

• हिंदुत्व आणि राष्ट्रवाद: “आसिंधु सिंधु पर्यन्ता, यस्य भारतभूमिका” असे म्हणत त्यांनी हिंदू राष्ट्राची व्याख्या मांडली ‘सर्व राजकारणाचे हिंदूकरण आणि हिंदूंंचे लष्करीकरण’ करा, हा त्यांचा मुख्य विचार होता
• राष्ट्रभक्ती आणि त्याग: देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी सर्वस्व अर्पण करणे, हे सावरकरांचे ब्रीद होते
• समाजसुधारक विचार: सावरकरांनी रत्नागिरीमध्ये असताना अस्पृश्यता निवारण, जातिभेद निर्मूलन आणि पतितपावन मंदिर स्थापन यांसारख्या सामाजिक कार्याला प्रोत्साहन दिले
• बुद्धिनिष्ठता: अंधश्रद्धा सोडून विज्ञाननिष्ठ दृष्टिकोन बाळगण्याचे आवाहन त्यांनी केले
• भाषाशुद्धी: मराठी भाषेतील परकीय शब्द काढून टाकून शुद्ध शब्दांचा वापर करण्यावर त्यांनी भर दिला
• जगातील सर्वच गोष्टी नश्वर आहेत, पण ‘मानवी विचार’ कधीच मरत नाहीत.”
• “हिंदूराष्ट्राच्या स्थापनेशिवाय भारताला उज्ज्वल भविष्य नाही.”
• “तलवारीच्या धारेवर राष्ट्र उभे राहते, पण प्रेमाने आणि ज्ञानाने ते टिकून राहते
• “मातृभूमीची सेवा हीच ईश्वरसेवा.”
आणि सर्वात महत्त्वाचं —
👉 Savarkar फक्त एक व्यक्ती नाहीत… ते एक विचार आहेत.

“शब्दामृत” – एक वेगळा अनुभव देणारी चळवळ
आजच्या काळात टूर म्हणजे फक्त sightseeing, फोटो आणि fun एवढंच राहिलं आहे.
पण शब्दामृत ही संकल्पना त्या चौकटीच्या खूप पुढे जाते.
“शब्दामृत” म्हणजे फक्त एक tour company नाही…
ती एक विचारांची, इतिहासाची आणि संस्कारांची चळवळ आहे.

🔹 “शब्दामृत” म्हणजे नेमकं काय?
“शब्दामृत” हा एक असा उपक्रम आहे जिथे
👉 प्रवास + इतिहास + विचार + अनुभूती
हे सगळं एकत्र अनुभवायला मिळतं.
इथे तुम्हाला फक्त ठिकाणं दाखवली जात नाहीत…
तर त्या ठिकाणामागचा इतिहास, भावना आणि सत्य समजावून सांगितलं जातं.

🔹 विशेष काय आहे?
1️⃣ व्याख्यानांमधून इतिहास जिवंत होतो
या यात्रेत शरद पोंक्षे आणि पार्थ बावसकर यांसारख्या अभ्यासू आणि प्रभावी वक्त्यांची साथ मिळते.
ते फक्त माहिती देत नाहीत…
तर त्या काळात घेऊन जातात.
Savarkar, स्वातंत्र्यलढा, क्रांतिकारक…
हे सगळं पुस्तकात वाचण्यापेक्षा इथे जिवंत अनुभवायला मिळतं.

2️⃣ प्रवासाला मिळतो एक अर्थ
सामान्य टूरमध्ये आपण ठिकाणं पाहतो आणि पुढे जातो…
पण इथे प्रत्येक ठिकाणामागे एक कथा असते.
उदाहरणार्थ:
• Cellular Jail
• Netaji Subhash Chandra Bose Island
ही फक्त tourist spots राहत नाहीत…
तर ती भावनिक आणि ऐतिहासिक अनुभवाची केंद्रं बनतात.

3️⃣ समूहातील वातावरण – एक कुटुंब
“शब्दामृत” च्या यात्रेत सहभागी होणारे लोक वेगवेगळ्या क्षेत्रातून आलेले असतात…
पण सगळ्यांमध्ये एक समान धागा असतो —
👉 देशप्रेम
👉 जाणून घेण्याची इच्छा
काही दिवसांतच एक वेगळं bonding तयार होतं…
जणू काही आपण एका कुटुंबाचा भाग आहोत.

4️⃣ शिस्त + व्यवस्थापन = उत्कृष्ट अनुभव
प्रवासाची planning, वेळेचं व्यवस्थापन, निवास, जेवण —
सगळं अत्यंत व्यवस्थित आणि नियोजनबद्ध असतं.
👉 वेळेचं काटेकोर पालन
👉 प्रत्येक गोष्टीत स्पष्टता
👉 सहभागींची पूर्ण काळजी
यामुळे पूर्ण ट्रिप एकदम smooth आणि tension-free होते.

5️⃣ फक्त माहिती नाही… तर विचार मिळतो
“शब्दामृत” ची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे —
👉 ते तुम्हाला फक्त माहिती देत नाहीत
👉 ते तुम्हाला विचार करायला भाग पाडतात
प्रत्येक व्याख्यानानंतर मनात प्रश्न निर्माण होतात…
आणि तेच या प्रवासाचं खरं यश आहे.

🔹 “शब्दामृत” का करावं?
✔ जर तुम्हाला फक्त फिरायचं नसेल… तर समजून घ्यायचं असेल
✔ जर तुम्हाला इतिहास feel करायचा असेल
✔ जर तुम्हाला स्वतःमध्ये काही बदल घडवायचा असेल
तर “शब्दामृत” तुमच्यासाठी आहे.

🔹 माझा वैयक्तिक अनुभव
या यात्रेमुळे मला दोन गोष्टी स्पष्टपणे जाणवल्या —
👉 आपण जे स्वातंत्र्य उपभोगतो, त्यामागे किती मोठा त्याग आहे
👉 आणि आपण अजून किती शिकायचं बाकी आहे
“शब्दामृत” मुळे हा प्रवास फक्त आठवण राहिला नाही…
तो एक जीवन बदलणारा अनुभव बनला.

🔚 शेवटचा विचार
आज अनेक tour options उपलब्ध आहेत…
पण जर तुम्हाला खरोखर काहीतरी वेगळं अनुभवायचं असेल —
👉 एकदा तरी “शब्दामृत” सोबत प्रवास करा
कारण…
ही फक्त सहल नाही,
ही एक विचारांची यात्रा आहे. 🙏

प्रत्येक कोठडी म्हणजे एक वेगळी कथा…
एक वेगळी वेदना…
एक वेगळा संघर्ष…
त्या कोठड्या अशा बनवलेल्या होत्या की
कैदी एकमेकांना पाहू किंवा बोलू शकत नव्हते.
पूर्ण एकाकीपणा —
हा शिक्षा प्रकारच सर्वात भयानक होता.
आम्ही एका कोठडीत सुमारे 30 मिनिटं शांत बसलो.
कोणी बोलत नव्हतं…
फक्त शांतता… आणि मनात चाललेलं वादळ.
त्या भिंतींनी जे काही पाहिलं आहे…
ते शब्दात सांगणं अशक्य आहे.

🔹 एक अंतर्मुख करणारा क्षण
तिथून बाहेर पडताना पाय पुढे जात नव्हते.
मन अजूनही त्या कोठडीत अडकून पडलं होतं.
पण पुढे Savarkar भवनाजवळ एक वेगळाच अनुभव वाट पाहत होता.

🪔 दीपप्रज्वलन – एक भावनिक शिखर
समूहिक दीपप्रज्वलन…
सगळ्यांच्या हातात दिवे…
आणि डोळ्यात अश्रू…
“Ne majasi ne parat matrubhumila…”
“Jayostute…”
हे म्हणताना आवाज कापत होता…
पण मन अभिमानाने भरून आलं होतं.
तो क्षण शब्दात मांडणं अशक्य आहे.

🔹 शेवट – पण एक नवीन सुरुवात
त्यानंतर Light and Sound शो पाहिला.
इतिहास पुन्हा एकदा जिवंत झाला…
त्या भिंती बोलू लागल्या…
जेलमधून बाहेर पडताना एक गोष्ट स्पष्ट झाली —
आपण फक्त एक ठिकाण पाहून आलो नाही…
आपण इतिहास अनुभवून आलो.

💭 त्या दिवसाने मला काय दिलं?
✔ स्वातंत्र्याची खरी किंमत
✔ त्याग म्हणजे काय हे समजलं
✔ आपल्या तक्रारी किती क्षुल्लक आहेत, याची जाणीव झाली

• हिंदुत्व आणि राष्ट्रवाद: “आसिंधु सिंधु पर्यन्ता, यस्य भारतभूमिका” असे म्हणत त्यांनी हिंदू राष्ट्राची व्याख्या मांडली ‘सर्व राजकारणाचे हिंदूकरण आणि हिंदूंंचे लष्करीकरण’ करा, हा त्यांचा मुख्य विचार होता
• राष्ट्रभक्ती आणि त्याग: देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी सर्वस्व अर्पण करणे, हे सावरकरांचे ब्रीद होते
• समाजसुधारक विचार: सावरकरांनी रत्नागिरीमध्ये असताना अस्पृश्यता निवारण, जातिभेद निर्मूलन आणि पतितपावन मंदिर स्थापन यांसारख्या सामाजिक कार्याला प्रोत्साहन दिले
• बुद्धिनिष्ठता: अंधश्रद्धा सोडून विज्ञाननिष्ठ दृष्टिकोन बाळगण्याचे आवाहन त्यांनी केले
• भाषाशुद्धी: मराठी भाषेतील परकीय शब्द काढून टाकून शुद्ध शब्दांचा वापर करण्यावर त्यांनी भर दिला
• जगातील सर्वच गोष्टी नश्वर आहेत, पण ‘मानवी विचार’ कधीच मरत नाहीत.”
• “हिंदूराष्ट्राच्या स्थापनेशिवाय भारताला उज्ज्वल भविष्य नाही.”
• “तलवारीच्या धारेवर राष्ट्र उभे राहते, पण प्रेमाने आणि ज्ञानाने ते टिकून राहते
• “मातृभूमीची सेवा हीच ईश्वरसेवा.”
आणि सर्वात महत्त्वाचं —
👉 Savarkar फक्त एक व्यक्ती नाहीत… ते एक विचार आहेत.

रविशंकर कुलकर्णी , 8554983059